دقت و صحت در خبرنگاری

یک روز صبح، يکی از کارکنان بخش شنود بی بی سی در جنوب انگلستان (که شبکه های راديو و تلويزيونی سراسر جهان را کنترل می کند)، در حين گوش دادن به یک رادیو فارسی زبان که برای ایران برنامه پخش می کند، یک باره از جای می جهد. این رادیو ادعا می کند که اسامه بن لادن، رهبر شبکه القاعده که غربی ها در به در دنبالش میگردند، دستگیر شده است.

این خبرنگار فورا به تحريريه اصلی بی بی سی در غرب لندن اطلاع میدهد. شبکه داخلی خبر بی بی سی فورا خبر کوتاهی منتشر می کند که در آن نام منبع خبر را ذکر کرده و تاکید می کند که این خبر هنوز تايید نشده است.

ظرف چند دقیقه، تقريبا تمام تلویزیون های خبری بریتانیا و آمریکا این خبر را پخش می کنند. اما زمانی که خبرنگاران این گزارش را پيگیری می کنند، مقامات هر دو دولت بلافاصله آن را تکذیب می کنند و ظرف یک ساعت بی بی سی از پخش مجدد این شایعه خودداری می کند.

یکی از سردبیران ارشد بخش خبری بی بی سی می گوید:

"به محض اينکه ما خبر را با ذکر کامل منبع آن پخش کردیم، دریافتیم که نمی توانیم صحت آن را تاييد کنيم و بلافاصله جلو پخش مجدد آن را گرفتیم. حالا که عمیق تر به این جریان نگاه می کنيم، پی می بریم که باید قبل از پخش خبر تائیدنشده دستگیری بن لادن، یکی دو دقیقه بیشتر وقت صرف آن می کردیم."

این جریان برای بی بی سی خجالت آور بود به ویژه آنکه درست یک روز قبل از آن، بار دیگر از همه کارمندانش خواسته بود که خونسردی خود را حفظ کنند و به آنان یادآور شده بود که:

"بهتر است که دوم شویم اما خبر را دقيق بدهيم تا اینکه اول شویم اما اشتباه کنیم."

دقیق بودن یکی از بزرگ ترین چالش های پيش روی خبرنگاران است.

قاعده اول

اشتياق خبرنگاران برای آنکه خبرها را پيش از رقبايشان به دست بياورند، باعث می شود که نخستين قاعده روزنامه نگاری را فراموش کنند.

خبرها بايد درست باشند

اطلاعات به دست آمده هميشه بايد مورد بررسی قرار گيرد و با منابع ديگر مقايسه شود، به ويژه در موقعيت های حساسی که انتشار آن اطلاعات می تواند پيامدهای گسترده ای داشته باشد.

برخی از منابع خبری بيش از ديگران قابل اعتماد هستند. با اين حال ممکن است که يک منبع واحد، درکی نادرست از يک موضوع يا نکته داشته باشد. اين خطا به سادگی می تواند به مطالبی که بر اساس اين اطلاعات توليد می شود، سرايت کند. يک قاعده خوب اين است کهحداقلدو منبع مستقل داشته باشيد. رعايت اين قاعده، احتمال درست بودن اطلاعات را بيشترمی کند، اما باز هم به آن قطعيت نمی بخشد.

با اطلاعاتی که دريافت می کنيد، برخوردی دقيق و انتقادی داشته باشيد. از خودبپرسيد که چرا يک منبع، اطلاعات مشخصی را در اختيارتان می گذارد. آيا اين شخص می خواهد بر شما تاثير بگذارد؟ فريبتان بدهد؟ یا از شما استفاده کند تا به رقيبش ازطريق رسانه ها لطمه بزند؟ سعی کنيد زمينه و حواشی هر خبر را برای خود روشن کنيد.

به خاطر داشته باشید که یک روزنامه نگار در موقعیتی است که باید با حقایق کار کند نه با شایعات. این وظیفه اوست، و نه منبع، که از صحت خبر اطمینان يابد.

هنگامی که با حقایق سر و کار دارید، اين نکته را فراموش نکنيد: "اگر شک و تردیدی دارید، این خبر را کنار بگذارید!"

حالا ببینیم در کجاها باید به دنبال خبر باشیم.

صحبت با کسانی که در محل واقعه بوده اند

قابل اعتمادترین خبرها، گزارش های همکاران خود شما ازمشاهدات و شنیدههایشان است. البته این امر همیشه ممکن نیست. ما اغلب باید گزارش هايی بنویسیم که بر اساس اطلاعات جمع آوری شده از دیگران تهیه شده است.

بهترین راه این است که این اطلاعات از منابع "دست اول" مثل شاهدان عینی به دست آید، یعنی کسانی که در زمان رخ دادن واقعه در محل حضور داشتهاند.

به یاد داشته باشید کسانی که آموزش روزنامه نگاری ندیده اند، در به یاد آوردن واقعیت ها و جزئیات به هيچ وجه دقيق نیستند. اضافه بر آن مردم بر اثر اضطراب (در زمان فاجعه ای طبیعی یا رخ دادن جنایت) بیشتر سردرگم می شوند.

این را هم به یاد داشته باشید که بعضی ها ممکن است به دلايل خاصی اطلاعات غلط به شما بدهند. در زمان جنگ و فاجعه برخی سعی خواهند کرد تا اطلاعات را چنان عرضه کنند که واقعیتی مسلم به نظر آید.

به طور کلی شما نباید تنها به یک منبع اتکا کنید. سعی کنید آن اطلاعات را از راه های ديگری هم تايید کنید.

در واقع بهترین کار این است که اطلاعات تايیدنشده مورد استفاده قرار نگیرد. (اشتباه بی بی سی در مورد دستگیری اسامه بن لادن را به یاد بیاورید). اما اگر لازم است که به آن اطلاعات اشاره شود، باید حتما و قطعا گفته شود که اين خبر تايید نشده است. بعد از آن با سرعت هر چه تمام تر تايید یا تکذیب آن اطلاعات را به دست آورید و خبر خود را به روز کنید.

با منابع قابل اعتماد دیگر هم صحبت کنید

بعضی از منابع را می توان تا حد معقولی از دیگر منابع قابل اطمينان تریا دست کم رسمی تر فرض کرد. از جمله آنها می توان به اين منابع اشاره کرد:

پلیس و ساير مراکز خدمات اضطراری

دادگاه ها

مقام های دولتی

بر حسب وضعیت و شرایط خاص، شما می توانید اطلاعاتی را که این منابع در اختیار شما می گذارند، بدون اخذ تايید از منبع دیگری منتشر کنید.

خبرنگاران باید بدانند برای به دست آوردن اطلاعات تازه و موثق به کجا مراجعه کنند. از این رو باید فهرستی از منابع مهم را در اختیار داشته باشند.

اشتباهات قبلی را تکرار نکنید

هنگامی که اطلاعات را از بایگانی خودتان یا بریده روزنامه هایقدیمی به دست می آورید باید احتیاط کنید، به ویژه اگر اطلاعات از سازمان های دیگررسيده باشد. چطور می توانيد به صحت آنها پی ببريد؟

همچنین مراقب باشید اشتباهات تازه ای مرتکب نشوید. اغلباوقات اشتباه زمانی رخ می دهد که یک خبر را بازنویسی می کنید یا اطلاعات را ازمنابع گوناگونی می گيريد.

هنگام نوشتن يک نام يا خواندن يک شماره، ممکن است به آسانی دچار اشتباه شويد. همواره مجددا به متن اصلی رجوع کنید.البته بهتر از آن مراجعه به منبع اصلی اطلاعات است.

خطر در جزئیات است

نام- برای افراد، بسیار مهم است که نامشان صحیح ذکر شود. "محمد علی حسينی" درست است يا "علی حسينی"؟ اين نکته دست کم برای آقای حسينی اهميت دارد.

مقام- یک نفر را همیشه "معاون مدیر عامل" معرفی کرده اید. اما شاید ترفیع گرفته و "مدیر عامل" شده است. این تغییر کوچک برای مخاطب شما اهمیت دارد چون هر چه مقام بالاتر باشد، اعتبارش بیشتر است. اگر شک دارید به شرکت او تلفن کنید و سوال کنید.

عنوان - در بعضی مشاغل حساسیت به عنوان زیاد است؛ یک سرلشکر ارتش خوشش نمی آید درجه اش سرتیپ ذکر شود، چون تنزل مقام است. مراقب باشید که با عنوان اشتباه، کسی را تنزل یا ترفیع ندهید.

املاء: "خزاعی" یا "خزائی"؟ هر دو به گوش یکسان می آیند، اما انتشار اسامی با املای اشتباه کار درستی نیست. شاید به نظر بیاید که این امر تنها در نشریات و اینترنت مهم است و در رادیو و تلویزیون اثری ندارد. اما این طور نیست. اگر خبرها با اسم اشتباه بایگانی شوند وقتی بعدها به دنبال پیشینه يک خبر می گرديد آن را پیدا نمی کنید.

تاریخ، زمان و محل- حدس نزنید. سوال کنید.

ارقام: یک صفر ناقابل ۱۰ را تبدیل به ۱۰۰ می کند. بعضی خبرنگاران ترجیح می دهند تا رقم را با حروف بنویسند (صد به جای ۱۰۰) چون احتمال اشتباه در خواندن و نوشتن حروف کم تر است. اگر در مورد صحت ارقام شک دارید، حتما آن را به منبعش نسبت دهید:

"سازمان دهندگان تظاهرات می گویند که بیست هزار نفر در شهر راه پیمايی کردند."

اشتباه در هویت افراد

اشتباه در معرفی افراد منجر به شکایت های بسیار می شود. اگر علیحسينی در دادگاه به جرم فساد مالی محکوم شود و شما تصویر علی حسينی دیگری را منتشر کنید، حسينی بیگناه می تواند از شما به دادگاه شکایت کند که به او افترا زدهاید. او خواهد گفت که به دليل اشتباه شما، دوستان و همکارانش او را فاسد تصور کرده و به او پشت کردهاند.

در بسياری از کشورهای جهان، دادگاه اغلب جريمه و غرامتهای مالی سنگینی برای پرداخت به این افراد تعيين می کند. به ویژه اگر به اين نتيجه برسد که روزنامه نگار سهلانگاری کرده است.

آیا منظورتان این است؟

در نقل قول ها باید بسيار محتاط بود.مراقب باشید که مفهوم یک گفته تغییر نکند. آیا آنچه نقل می کنید بيانگر منظور واقعی گوینده است؟ آیا شما با نقل گزینشی گفته او، حرفش را مخدوش نکرده اید یا بی جهت تاکیدی بر آن نگذاشته اید؟

اظهارنظرها هم مانند اطلاعات و واقعيت ها باید دقیق گزارش شوند.

صحیح تلفظ کنید

مجريان راديو يا تلويزيون که نام شخص يا مکانی را به اشتباه تلفظ کنند، مايه تمسخر شنوندگان و بينندگان میشوند، به ویژه اگر در تلفظ نام شناخته شده ای اشتباه کرده باشند. آنها بلافاصله متوجه می شوند که مجری، بر خلاف تصور آنها دانش ندارد و مطلع نیست.

نویسندگان می توانند برای کمک به کسی که متن را می خواند تلفظ صحیح اسامی را در داخل پرانتز بنویسند: حسنی که هم (HOSSNI) و هم (HASSANI) خوانده می شود یا، مبصر که هم (MOBASSER) و هم (MOBSSER) تلفظ می شود.

بعضی اسامی که به ظاهر ساده می نمایند هم می توانند باعث اشتباه شوند: سرخس (SARAKHS) در یک رادیو فارسی زبان (SARKHAS) خوانده شد یا، اشکور (ESHKAVAR) که در رادیو دیگری (ESHKOOR) تلفظ شد.

اگر همیشه فهرستی از تلفظ صحیح اسامی و نام هايی که زیاد به کار برده می شوند، به ویژه اسامی غیر فارسی، در استودیو وجود داشته باشد، به مجريان کمک بزرگی می شود.

حدس نزنید، استنباط هم نکنید

نمایندگی دایم ایران در نیویورک یا نماینده ایران در سازمان ملل که در نیویورک مقیم است؟ آقای همتی مدیرعامل شرکت ایران رسا بود یا مدیر تولید شرکت بود؟

"فکر کنم مدیر عامل بود ... وقت چک کردن هم ندارم ... حوصله چک کردن هم ندارم."

بسیاری از اشتباهات زمانی رخ میدهد که شما "فکر میکنید" اطلاعاتی درست است یا به خودتان میگویید "باید درست باشد" یا "تا آنجا که یادم میآید باید همین باشد".

حدس و گمان را کنار بگذارید و همه چیز را بررسی کنید تا از درستی آن مطمئن شوید. اشتباهات کوچک ضررهای بزرگ به بار میآورد و اعتبار شما و نشریهای را که در آن کار میکنید بر باد میدهد.

يان مه يس ؛ دبير بخش خوانندگان روزنامه گاردين که سياستش تصيح اشتباهات مهم در اولين فرصت ممکن است:

"چرا روزنامه ها حق دارند که دائم از ديگران بخواهند که در قبال اعمالشان مسئول باشند اما خود از پذيرش مسئوليت کارهايشان پرهيز دارند؟"

"يک اصل مهم در رويکرد اخلاقی به روزنامه نگاری اين است که اگر خبری را اشتباه داديم، يا به عبارت ديگر به مردم اطلاعات غلط رسانديم، مسئوليتش را قبول کنيم."

"تجربه موسساتی که فرهنگ قديمی رسانه ها را (مبنی بر اينکه هرگز زير بار اشتباهشان نروند و تا زمانی که وکيل مجبورشان نکرده پوزش نخواهند) کنار گذاشته اند، نه تنها منفی نبوده بلکه مثبت بوده است. اعتماد ميان روزنامه و خوانندگانش تقويت شده،و دعاوی حقوقی کاهش يافته. اين رويه به احترام و شانی که خبرنگاران برای خود قائلند، لطمه ای نمی زند."

زمانی که اشتباه رخ می دهد

ما همه بشریم و بشر جایزالخطا است. روش برخورد با اشتباه به همان اندازه اهمیت دارد که دقت در تهیه خبر.

اغلب روزنامه ها سیاستشان این است که اشتباهات خود را در شماره های بعدی تصحیح کنند حتی اگر اشتباه جزيی باشد، از جمله غلطهای تایپی.

در رادیو و تلویزیون این کار برای مجریان مشکل تر است، اما غیر ممکن نیست. یک آمارگیری از مجریان تلویزیونهای آمریکا نشان می دهد که دو سوم آنها آمادگی دارند که ضمن اجرای برنامه اشتباه خود یا دیگران را تصحیح کنند. به گفته آنان این کار اعتبارشان را حفظ می کند:

"ما باید مسئولیت اشتباه ها را بپذیریم. با این کار احترام مخاطبان به ما بیشتر می شود. آنها توقع ندارند که ما هرگز اشتباه نکنیم."

"من قویا معتقدم که اعتراف به اشتباه ما را ضعیف نمیکند بلکه قوی تر می کند."

تصحیح اشتباه ها باید با فوریت صورت گیرد، در صورت امکان در همان برنامه ای که اشتباه در آن انجام گرفته است. تصحیح به موقع یک اشتباه جدی (یا مطلبی که شايد موجب ابهام شود) می تواند از شدت لطمه وارد شده بکاهد و خطر شکایت به دادگاه را کاهش دهد:

"چند دقیقه پیش خبر دادیم علی حسينی به جرم فساد مالی در دادگاه محکوم شده است. لازم است روشن کنیم که شخص محکوم شده علی حسينی مدیرعامل شرکت کفش آپادانا نیست."

اما اگر خطر شکایت به دادگاه وجود داشته باشد، لازم است قبل از تصحیح اشتباه با یک مشاور حقوقی مشورت شود. این خطر همیشه وجود دارد که با تصحیح اشتباه، میزان توجه به آن بیشتر شود و مخاطبان بیشتری از آن مطلع شوند.

نگاهی به تاریخ مطبوعات به خصوص در سالهای اصلاحات هم میتواند نشان دهد انتشار چه مطالبی مدیران مطبوعات را به دادگاهها کشانده و منجر به توقیف نشریات شده.

با درج واژه "توقیف" در موتور جستجوگر سایت فارسی بی بی سی، سایت خبرگزاری ایرنا یا ایسنا میتوانید به انبوهی از اخبار مربوط به توقیف مطبوعات در ایران نگاهی بیاندازید.

بعضی شبکه ها توضيح و تصحیح خود را در همان ساعتی پخش می کنند که اشتباه اصلی رخ داده است تا تعداد بیشتری از کسانی که اشتباه اصلی را شنیده اند، تصحیح آن را هم بشنوند:

"در برنامه دیروز گزارش دادیم که زمین لرزه بم در سال ۱۳۸۱ رخ داده است. چند شنونده در تماس تلفنی با ما یادآوری کرده اند که سال صحیح زمین لرزه بم ۱۳۸۲ است. در این جا با پوزش، اشتباه خود را تصحیح می کنیم."

ذکر اینکه اشتباه چه بوده و سپس تصحیح کردن آن، عامل مهمی در موثر بودن این تصحیح است.

منبع: پایگاه آموزشی تخصصی خبرنگاری

برچسبها: دقت و صحت در خبرنویسی

موضوعات مرتبط: روزنامه نگاری دیدار ریس جمهور غنی با بازیکنان شاهین آسمایی و میوند اتلان...